قرآن کریم همواره سرچشمه الهام هنری و آفرینش های ادبی عربی سرایان است. در یک نگاه کلی، تاثیرپذیری از این کتاب آسمانی دو لایه دارد: فکری و زبانی. روش بینامتنی یکی از شیوه های مناسب برای رصد این تاثیر زبانی و فکری است. بر پایه این روش، هیچ اثر بشری خودبسنده نیست، بلکه باید آن را امتداد آثار پیشین دید. متن ها و پدیدآورندگان آن ها، در داد و ستد فکری و زبانی با یکدیگرند. هدف این نوشتار توصیفی تحلیلی، آشنایی با دیدگاه های شاعر نامدار شیعی کمیت بن زید اسدی (م. 126 ق. ) درباره رخدادهای جامعه اسلامی و تحلیل قرآنی آن هاست. از این رو به بررسی بینامتنیت مفهوم و پیشینه آن در ادبیات عربی و نیز گونه های آن اشاره شده است و پس از معرفی مختصر القصائد الهاشمیات، جلوه های بینامتنیت مستقیم و غیر مستقیم در نمونه های شعری کمیت بررسی و تحلیل شده اند. یافته های این پژوهش نشان می دهد که دو گونه بینامتنیت قرآنی مستقیم و غیر مستقیم در القصائد الهاشمیات دیده می شود. شاعر، هم از ساختارها و ترکیب های قرآنی بهره جسته و هم از گفتمان و جهان بینی قرآن. کمیت در پرتو قرآن به مثابه یک شاعر متعهد و مکتبی و به انگیزه نشر و پاسداری از تفکر شیعی با تمرکز روی موضوعاتی همچون: امامت، ولایت، یادآور شدن فضایل خاندان عصمت و طهارتM، شفاعت و نیز افشاگری انحراف های حاکمان وقت، رسالت خویش را با همسان سازی کردار آنان با مظاهر استبداد در قرآن به انجام رسانیده است.

ارزش شعر و میل طبیعی به آن بر هیچ کس پوشیده نیست، خصوصاً اگر در وزن و قافیۀ مناسب و با به کارگیری آرایه­های ادبی باشد. حفظ، شنیدن و خواندن آن می تواند، تهذیب اخلاق و لطافت اندیشه و اعتدال عواطف ایجاد کند. شعر، ترسو را شجاع، خسیس را جواد، خشمناک را خشنود و دشمن را دوست می­کند. از آنجا که کمیت اسدی یکی از شاعران پر­آوازه شیعه و طرفدار نهضت علوی است، در این مقاله سعی شده تا ضمن ارائه تصویری روشن از شخصیت و جایگاه این شاعر نامدار و ویژگی­های فردی وی، به تفصیل پیرامون عقیده او و دیدگاه­های مطرح در این باره با استناد به منابع کهن بحث شود. محاجه و استدلال های به کار گرفته شده در مضامین اشعار کمیت و مهم ترین اثر او یعنی هاشمیات از دیگر مطالبی است که در این مطالعه به آن پرداخته شده است.

در این پژوهش جایگاه سیاسی، اجتماعی و اخلاقی امیرالمؤمنین7 در اشعار کمیت بن زید اسدی، شاعر شیعی دوران اموی، واکاوی شده است. او از پیشتازان ادب متعهد است که در دوران خفقان اموی شعر خود را بُرنده ترین سلاح برای دفاع از حقوق اهل بیت قرار داد و معانی و اصول اعتقادی مهم شیعه را در ساختار ابیات استدلالی گنجاند. مهم ترین معانی به کار رفته در چکامه های وی درباره امام علی7 است. انتخاب علی7 به ولایت و امامت، حق خلافت بر اساس شواهد قرآنی، بیعت و بیعت شکنی، غصب خلافت، حکومت حاکمان و اعتراض کمیت و نیز اخلاق حکومتی حضرت، شهادت، علم، تقوا، شجاعت، جنگاوری، هدایتگری و مبارزه با باطل از اهداف اصلی کمیت در شعر استدلالی او است. او در این ابیات بر منصوص بودن امامت و ولایت علی7 و مرجعیت دینی، سیاسی و اجتماعی ایشان تأکید می کند. این نوشتار مفهوم امامت و خلافت امیرالمؤمنین و اخلاق ایشان در مجموعه هاشمیات کمیت را به روش توصیفی-تحلیلی بررسی و تحلیل می کند تا سازکارها و عناصر شکل گیری معنا و مفهوم امامت را همسو با رسالت ادبیات دینی تبیین کند.

چکیده عربی: عاش عدی بن زید العبادی فی بلاط کسری أبرویز، والحیرة فی عهد النعمان، وکان له فی حیاته جانبان: فقد عاش حیاة لهو، وعبث، وعاقر الخمرة؛ کما کان سیاسیا، وأدیبا شاعرا، اشتهر بخمریاته، وحکمه. وبلغ مکانة سامیة فی البلاطین، إلا أن مؤامرات الحساد، والأعداء أدت إلی الإیقاع به عند النعمان الذی حبسه ثم قتله، حیث ورد ذکر ذلک فی کثیر من المصادر، کالأغانی، ومعجم الأدباء، والجمهرة، والشعر والشعراء؛ ویعتبر من الشعراء الذین یمتازون بالرقة، رغم أنه کان فی العصر الجاهلی. وله قصیدة مستقلة فی الحکمة تعتبر من عیون الشعر. چکیده فارسی: عدی بن زید عبادی در دربار خسرو پرویز، و حیره در دوره نعمان، زیسته است. زندگی وی دوسویه بوده است. از طرفی خوشگذرانی باده خوار، و از سویی دیگر سیاستمداری ادیب، و شاعر. به شعر خمری و حکمی شهرت یافته، در دو دربار به جایگاهی بزرگ دست یافته است. ولی توطئه های حاسدان و دشمنان سبب شد که نعمان وی را زندانی کند، سرانجام به قتل برساند. این ماجرا در بسیاری از مراجع همچون کتاب الاغانی، ومعجم الادبا، والجمهره، والشعر والشعرا ذکر شده است. عدی با وجود اینکه در دوره جاهلی زیسته، شاعری عطوف وم هربان به شمار می آید. وی را قصیده ای حکمی است که در زمره شعر ناب جای دارد.

قرن دوم در تفسیرنگاری، از جایگاه ممتازی برخوردار است. تفسیر«زید بن علی (ع)» و «عبدالرحمان بن زید بن اسلم» از تفاسیر مهم قرن دوم و از جمله «تفاسیر جامع» تلقی می شوند. بررسی تطبیقی این تفاسیر با روش تحلیلی و توصیفی، نشان می دهد، علی رغم آن که مفسران مذکور در روش ها و رویکردهای تفسیری دارای اشتراکاتی هستند، اما در استفاده از روایات، دیدگاه های عقلی، نحوه ارجاع به آیات و اتخاذ اصول تفسیری هر یک شیوه ای خاص دارند. تفسیر زید بن علی (ع) روش و رویکرد ادبی دارد و از کاربردهای مختلف ادبی، گسترده بهره برده است. به کارگیری روش تفسیری قرآن به قرآن از ویژگی های اختصاصی تفسیر عبدالرحمان بن زید است. وی به تفسیر آیات الاحکام اهتمام ویژه ای داشته است.

زیدیه در سال 122 پس از شهادت زید بن علی بن حسین علیه السلام و شکست قیام او شکل گرفت. زیدیان با تاکید بر جایگاه و شخصیت علمی و مذهبی زید، عقاید و دیدگاهش درباره شروط امامت را ترویج و نفوذ کاریزمایی او را در جامعه تقویت کردند. مساله اصلی پژوهش این است که شخصیت زید چگونه بر بقا این فرقه و انتقال جانشینی کاریزمایی تاثیر گذاشته است. از این رو افزون بر ویژگی های شخصیتی زید بن علی علیه السلام، بحران یا شرایط اجتماعی و سیاسی جامعه اسلامی که زمینه ساز ظهور رهبری کاریزماتیک در جامعه شده بود، بر مبنای چارچوب جامعه شناختی اقتدار (سیادت) کاریزماتیک ماکس وبر بررسی و تبیین شده است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که زید با گفتمان جدید برای حل بحران سیاسی و اجتماعی شیعیان وارد صحنه سیاست شد و به عنوان رهبر کاریزماتیک زیدیان در شکل گیری و بقای فرقه زیدیه نقش مهمی ایفا کرد.

چکیده فارسی:عدی بن زید عبادی از شاعران مسیحی در عصر جاهلی است. وی نویسنده و سفیر دربار ساسانی بوده و از آغاز نوجوانی به هر دو زبان فارسی و عربی تسلط کامل داشت.شاعر در مضامین مشهور شعر جاهلی شعر نسروده است. مدح و رثا در دیوان او موجود نیست و فخر و هجا منحصر در چند بیت است. وی برای اولین بار، خمر را به عنوان فن مستقل به کار برده و در این زمینه، شاعرانی مثل اعشی و اخطل از او پیروی کرده اند و نیز در شعر قصصی و اعتذاریات بر دیگر شاعران جاهلی پیشی گرفته است.عدی بن زید به خاطر ابتکار در اغراض، شکل و درون مایه قصاید جاهلی، شاعری نوآور به شمار می آید، اشعار وی در بیشتر قصاید معانی جدید داشته و از تقلید فاصله دارد. در این مقاله سعی بر این است تا نوآوری شاعر در اغراض و شکل و معانی بررسی شود. چکیده عربی:لطفا برای مشاهده چکیده عربی به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.